Prowadząc od lat portal o Islandii, nieustannie zderzam się z wizerunkiem "elfiej wyspy", który zagraniczne media traktują zazwyczaj z przymrużeniem oka, jako sprytny chwyt marketingowy. Rzeczywistość uderzyła mnie jednak najmocniej, gdy na własne oczy zobaczyłam w dokumentacjach, jak tutejszy Zarząd Dróg nakazuje zmianę przebiegu trasy szybkiego ruchu, żeby ominąć niewidzialny kościół. To tutaj twarda inżynieria i pragmatyczne budżety państwowe muszą zostawić solidny margines na lokalny folklor. Zamiast powielać urocze legendy, warto wreszcie spojrzeć na twarde dane statystyczne i zrozumieć, co naprawdę kryje się w głowach Islandczyków.

To nie elfy, to "ukryci ludzie"

Większość turystów przyjeżdżających na wyspę wrzuca zjawiska nadprzyrodzone do jednego worka z napisem "elfy" (álfar). Tymczasem w rozmowach z lokalsami, zwłaszcza tymi mocniej osadzonymi w tradycji, znacznie częściej usłyszycie o huldufólk, czyli "ukrytych ludziach". To nie jest tylko subtelność językowa czy semantyczny niuans. W surowej, XVII-wiecznej Islandii nazywanie tych istot elfami uchodziło po prostu za prowokowanie losu. Słowo huldufólk funkcjonowało jako bezpieczny eufemizm – sposób na to, by nie ściągać na siebie uwagi nieprzewidywalnych sił.

Z historycznych zapisków wyłania się obraz nie miniaturowych wróżek ze skrzydłami, ale postaci zupełnie ludzkich, często noszących XIX-wieczne stroje. Mają oni żyć równolegle do nas: wypasać własne owce, modlić się w swoich kościołach i przestrzegać własnej hierarchii społecznej. Co ciekawe, jedyną przypisywaną im różnicą anatomiczną ma być wypukła, a nie wklęsła, rynienka podnosowa. Choć najnowsze badania pokazują, że 54% mieszkańców nie widzi już wyraźnej granicy między oboma terminami, to w dokumentach prawnych i aktach planowania przestrzennego wciąż króluje szacowne określenie huldufólk.

Anatomia islandzkiego "możliwe"

Badania prowadzone konsekwentnie przez Uniwersytet Islandzki na przestrzeni dekad (od 1974 do 2023 roku) rysują obraz społeczeństwa, które skutecznie wymyka się prostej kategoryzacji. Gdy zagadniecie w pubie kogoś z Reykjavíku o jego wiarę w elfy, prawdopodobnie obróci to w żart, doskonale odgrywając rolę przed obcokrajowcem. Jednak anonimowe ankiety ujawniają coś, co socjolodzy ochrzcili mianem stanu "aktywnej niepewności".

Obecnie odsetek osób całkowicie i definitywnie wierzących wynosi zaledwie 4,8%. O wiele ciekawszy jest jednak środek skali. W 2023 roku aż 38,4% badanych zakreśliło odpowiedź "możliwe, że istnieją". Gdy zsumujemy wszystkie głosy od niezdecydowanych po twardych wyznawców, okazuje się, że prawie 60% islandzkiego społeczeństwa świadomie odmawia kategorycznego zaprzeczenia istnieniu ukrytych ludzi.

Te liczby układają się w bardzo konkretny krajobraz demograficzny. Naturalnymi strażniczkami tej narracji są kobiety – 44% z nich wykazuje otwartość na te zjawiska, podczas gdy wśród mężczyzn wskaźnik ten spada do 27%. Wyraźną korelację widać też w wieku i miejscu zamieszkania. Taka postawa dominuje u osób w wieku 55-64 lat (49%) oraz na prowincji (45%), gdzie nieprzewidywalność natury czuje się na każdym kroku. Dla kontrastu, wśród młodszych mieszkańców stolicy (25-34 lata) otwartość ta spada do 23%.

Prawo, autostrady i 70-tonowe głazy

Ten masowy, społeczny agnostycyzm przekłada się na zupełnie namacalne procedury urzędnicze. Vegagerðin, czyli islandzki Zarząd Dróg i Wybrzeża, ma wypracowane konkretne ścieżki działania na wypadek, gdyby nowoczesna infrastruktura weszła w paradę wierzeniom. Dobrze dokumentuje to historia Wzgórza Álfhóll w Kópavogur. Po serii niewytłumaczalnych awarii ciężkiego sprzętu budowlanego w latach 30. i ponowie w latach 80., pracownicy zwyczajnie odmówili drążenia w skale. Władze ostatecznie zwęziły projektowaną drogę i poprowadziły ją eleganckim łukiem dookoła spornego miejsca.

Jeszcze bardziej spektakularny finał miał konflikt z 2015 roku na półwyspie Álftanes. Projektowana tam autostrada miała przeciąć pole lawowe Gálgahraun i zniszczyć 70-tonowy głaz znany jako Ófeigskirkja – uchodzący za kościół ukrytych ludzi. Protesty ekologów i obrońców dziedzictwa zablokowały inwestycję, a sprawa trafiła aż do Sądu Najwyższego. Ostatecznie państwo sfinansowało skomplikowaną operację podniesienia i przeniesienia gigantycznej skały w bezpieczne miejsce, co poprzedziły formalne "negocjacje" z elfami prowadzone przez lokalną jasnowidzkę, Ragnhildur Jónsdóttir.

Brzmi to kuriozalnie wyłącznie do momentu, w którym uświadomimy sobie, że od 2012 roku obowiązuje na wyspie Ustawa o dziedzictwie kulturowym. Prawo to chroni miejsca uznawane od ponad 100 lat za "magiczne" na równi z bezcennymi ruinami dawnych osad, co aktywiści chętnie wykorzystują do ochrony krajobrazu przed bezduszną ekspansją przemysłu.

Duchowość w erze transformacji

Fascynacja tym, co niewidzialne, wykracza jednak daleko poza historie o istotach ze skał. Pomiary z 2006 roku udowodniły, że 42% Islandczyków uznaje za naturalny fakt zjawisko berdreymi, czyli proroczych snów. Wciąż żywa jest też tradycja Nafnavitjun – w 2023 roku niemal 6% badanych przyznało, że imiona ich dzieci zostały wybrane dlatego, że zmarły krewny lub inna istota wyraźnie zażądali tego w sennym widzeniu. Co więcej, aż 72% mieszkańców dopuszcza możliwość istnienia duchów lub aktywnie w nie wierzy.

Zjawiska te zbiegają się w czasie z potężnym odpływem wiernych od religii zinstytucjonalizowanej. Jeszcze w 1990 roku do państwowego kościoła luterańskiego należało imponujące 92,6% populacji; prognozy i statystyki zebrane na rok 2025 wskazują na spadek do poziomu 57,23%. Powstałą lukę wypełniają ruchy czerpiące z przedchrześcijańskich, nordyckich korzeni, w tym niezwykle popularne stowarzyszenie Ásatrúarfélagið. Tu bóstwa takie jak Thor i Odyn traktuje się jako metafory potężnych sił natury, co idealnie splata się z pierwotnym szacunkiem do wyspy i jej ukrytych gospodarzy.

Walka o autentyczność

Jako osoba zafascynowana i wrośnięta w kulturę islandzką, dostrzegam dziś bardzo realne zagrożenie: brutalną komercjalizację. Miejscowa inteligencja, na czele z wybitnym folklorystą Árnim Björnssonem, od dawna bije na alarm, twierdząc, że łatka "elfiego narodu" staje się produktem podkręcanym pod potrzeby zagranicznego kapitału.

Po finansowym krachu w 2008 roku to właśnie turystyka uratowała tutejszą gospodarkę. A elfy sprzedają się świetnie. W Reykjavíku działa specjalna szkoła dla turystów chcących badać ten fenomen, pobliskie Hafnarfjörður ochrzciło się mianem stolicy ukrytych ludzi, a artystka Björk żartowała kiedyś, że zagraniczne wytwórnie muzyczne wręczają kontrakty tym zespołom, które najlepiej opowiadają o elfach podczas wywiadów. Istnieje spore ryzyko, że pierwotny, egzystencjalny sens tej tradycji po prostu zatonie pod naporem tanich, pluszowych pamiątek i chwytliwych relacji w mediach społecznościowych.

Polisa przed arogancją

Dlatego ograniczanie tych wierzeń do procentowych słupków w ankietach odbiera im należytą powagę. To wcale nie jest dogmatyczny kult. Pamięć o huldufólk stanowiła przez wieki rodzaj narodowej polisy ubezpieczeniowej przed ludzką arogancją. To był system wczesnego ostrzegania – opowieści, które uczyły małe dzieci trzymać się z dala od zdradliwych pół lawowych, szczelin i wrzących gejzerów.

Kiedy więc następnym razem będziecie jechać islandzką drogą numer jeden i zobaczycie, jak nowy asfalt nagle omija pozornie nieistotny, porośnięty mchem kamień, pomyślcie o tych 60% badanych. Na wyspie, na której erupcja wulkanu potrafi w dobę zmienić układ mapy, szacunek dla tego, co potężne i nie do końca zrozumiałe, nie jest objawem zabobonu. Jest dowodem na zdrowy rozsądek i pokorę, jakiej wszyscy moglibyśmy się od Islandczyków uczyć.